|
نام کتاب: «جهانی شدن، فرهنگ، هويت»
نويسنده: احمد گل محمدی
(دکترای علوم سياسی و عضو هيات علمی دانشگاه علامهء طباطبايی)
چاپ اول، 1381، تهران، نشر نی
286 صفحه، 2200 تومان
فردایمان چه خواهد شد؟ خبر از آينده، هميشه رازآلود و اسرارآميز بوده است
و اطلاع از آن گاهی بسيار کنجکاویبرانگيز و هيجانانگيز. همين
کنجکاویهاست که بازار کفبينی و فالگيری را حتی در دوران مدرن، داغ نگه
داشته است. کنجکاوی نسبت به آينده، خصوصاً در شرايط بحران و اوضاع آشفته،
بسيار حاد و شديد میشود. به همين دليل است که چنين دغدغهای، در جوامع جهان
سومی، فراگيرتر و سؤالبرانگيزتر است. فردایمان چه خواهد شد؟ آيا آيندهای
بسيار متفاوت خواهيم داشت؟ آيا تغييرات بزرگی در راه است؟ يا وضع همين است که
هست و همين خواهد بود؟ در علم جامعهشناسی برای پيشبينی اوضاع و احوال آينده
راههای متعددی انديشيده شده و ابزارهای متنوعی پديد آمده است. يکی از
جديدترين ابزارهای مفهومی که متفکران برای تحليل شرايط اجتماعی جوامع جهان و
چهگونهگی تغييرات و تحولات آينده آنها پديد آوردهاند، مفهوم «جهانی شدن»
است. عبارتی که اين روزها بسيار به گوش میخورد، و اگر نيمنگاهی به دکههای
کتابفروشی بيندازيد، عناوين مرتبط با اين موضوع، هر روز بيش از روز قبل به
چشم میآيد. جهانی شدن يعنی چه؟ چه اثری بر ما دارد؟ برای ما خوب است يا بد؟
آيا سرعت اثرگذاری آنچنان است که در آيندهای نزديک شاهد تحولات بزرگی
باشيم؟
برای جهانی شدن، تعاريف متعددی ذکر کردهاند. واقعيت آن است که شايد نتوان
برای اين پديده به دليل تعدد ابعاد آن، يک تعريف واحد ارائه داد، اما آن چه
که بيش از همه به عنوان تعريف اين پديده ذکر شده، آن است که «جهانی شدن عبارت
است از فرآيند فشردهگی فزايندهء زمان و فضا که به واسطهء آن، مردم دنيا کم و
بيش و به صورتی نسبتاً آگاهانه در جامعهء جهانی واحد ادغام می شوند.» (ص11)
مصاديق اين فرآيند عبارتاند از:
ــ کاهش هزينههايی که زمان، مکان، و فضا بر ارتباطات و حمل و نقل تحميل
میکنند.
ــ فرسايش و فروريزی مرزها و ديگر عوامل محدود و مقيد کنندهء امر اجتماعی.
ــ افزايش وابستهگی متقابل انسانها در سطح جهان.
ــ همسانی ساختاری و نهادی جوامع مختلف. (ص12)
جهانی شدن پديدهایست متکثر و پرابعاد. شايد ظهور اين مفهوم با تکيه بر
بعد اقتصادی آن بوده باشد. بُعدی که اکنون به شديدترين وجهی در «سازمان تجارت
جهانی»،
WTO،
متبلور است. جنبههای سياسی، نظامی، اجتماعی، زيست محيطی، جرم و جنايت و
مسأله اجتماعی از ديگر ابعاد اين پديدهاند. امروزه بعد فرهنگی جهانی شدن،
يکی از ابعاد مسألهزا و پر حرف و حديث آن است. در دهههای پايانی قرن بيستم،
جهان شاهد برجسته شدن فرهنگ، يا آن گونه که «گلمحمدی» در کتاب خود نامگذاری
کرده است، خاصگرايی فرهنگی بوده است. اين برجستهگی فزاينده، اکثر جوامع را
کم و بيش در بر میگيرد و به کشور يا منطقه خاصی محدود نمیشود. امروزه چه
کشورهای توسعه يافته و ثروتمند غربی چه کشورهای توسعه نيافته و فقير جهان
سوم، شاهد حضور چشمگير عناصر مختلف فرهنگی در زندهگی سياسی اجتماعی خود
هستند (ص10). احيا و برجسته شدن فرهنگ، هم بسيار گسترده و فراگير است هم
نمودها و مصاديق گوناگونی دارد که میتوان آنها را به چند دسته تقسيم کرد.
خيزشها و ستيزهای قومی، جنبشهای ملیگرايانه، که تحت عنوان «موج سوم
ناسيوناليسم» بررسی میشوند، و بنيادگرايیهای دينی، انواعی از خاصگرايیهای
فرهنگی هستند. افزون بر اينها خاصگرايیهای فرهنگی ِ ديگری نيز وجود دارند
که در قالب جنبشهای اجتماعی افراطی، نژادپرستیهای جديد، گروههای نفرت و از
اين قبيل پديدار می شوند (ص10).
در ميان آثار تأليفی در زبان فارسی تعداد آثار قوی و محققانه درباره جهانی
شدن انگشتشمار است. کتاب «جهانی شدن، فرهنگ و هويت» يکی از اينهاست که در
آن با تمرکز بر بعد فرهنگی جهانی شدن، به رابطه آن با فرهنگها و هويتهای
بومی پرداخته میشود. فرضيهء اصلی مباحث کتاب آن است که «فرآيند جهانی شدن،
خاصگرايیهای فرهنگی را تقويت می کند.» (ص11) خاصگرايی فرهنگ عبارت است از
توسل به ايدئولوژیهايی که در آن بر بیهمتايی و حتی برتری شيوهء زندهگی،
اعمال و باورهای گروه يا جماعتی معين تاکيد میشود. اين پديده در انواع
رفتارهای جمعی ِ خشونتبار و غيرخشونتبار مانند خيزشها و ستيزهای قومی،
جنبشهای ملیگرايانه، بنيادگرايی، نژادپرستیهای جديد و از اين قبيل نمود
میيابد (ص12).
با به چالش کشيده شدن فرهنگ، بحران هويت يکی از موضوعاتیست که در رابطه با
جهانی شدن مورد توجه قرار میگيرد. در جامعهء سنتی، پيوند تنگاتنگ فضا، زمان
و فرهنگ، با مکان يا محل و سرزمين معين، نيازهای هويتی را به خوبی تأمين
میکرد و انسانها درون دنياهای اجتماعی کوچک، محدود، پايدار و منسجم خود، به
هويت و معنای مورد نيازشان به آسانی دست میيافتند، ولی فرآيند جهانی شدن با
پاره کردن اين پيوند و نفوذپذير کردن و فروريختن مرزهای مختلف زندهگی
اجتماعی، آن دنياها را به شدت متزلزل و حتی نابود کرد. بر اثر اين
دگرگونیهای بنيادين، امکان هويتيابی سنتی بسيار کاهش يافت و نوعی بحران
هويت و معنا پديدار شد (ص245). چهگونهگی ايجاد اين بحران در هويت و
چهگونهگی بازسازی هويتهای جديد در دوران جهانی شدن، از مباحث اصلی کتاب
است. به اين ترتيب کتاب سه بخش اصلی دارد که در آنها به ترتيب مفاهيم جهانی
شدن، فرهنگ و خاصگرايی در آن، و وضع هويتهای بومی در شرايط جهانی و بازسازی
هويتهای جديد در دوران جهانی شدن به بحث گذاشته میشود. عناوين اين فصول
عبارتاند از: «جهانی شدن»، «خاصگرايی فرهنگی» و «بازسازی فرهنگی خويشتن».
مطالعه اين کتاب را به همهء علاقهمندان توصيه میکنم. |
