|
|
|
|
|||||||||||||||
|
از رنج مميزی - بخش دوم شادی بيان
در بخش نخست از اين نوشته، به خلاصهيی از مقدمهی کتاب ارزشمند «مميزی کتاب، پژوهشی در هزار و چهارصد سند مميزی کتاب در سال 1375»* پرداخته شد. اگر از خواندن آن غافل نشده باشيد، با علل ايجاد مميزی و آثار تخريبی آن، به ويژه در غيبت ساز و کارهای مناسب و قانونی در اجرای اين امر، آشنا شدهايد. در اين فرصت تصميم دارم نمونههايی از مميزی کتاب در دو حوزهی شعر و ضرب المثل را که در سال هفتاد و پنج صورت پذيرفته است، به همراه قضاوت بررسان، عينا از کتاب نامبرده نقل کنم. هرچند که بازتابهای مميزی در جامعه و در ميان علاقهمندان و دستاندرکاران حوزهی کتاب و نشر، در همان سالها و اکنون، به نحوی کامل بيانگر سياستهای وزارت ارشاد و نوع نگرش مميزان بوده و هست، اما بدون شک خواندن مطالب زير، شناختی بی واسطه و دقيق از پيشينهی پديدهی مميزی در کشورمان ارائه میدهد. تصور من بر اين است که چنانچه اين حرکت قابل دفاع میبود، وزارت ارشاد خيلی پيشتر از مؤلف اين کتاب، میبايست خود چنين مجموعهيی را روانهی بازار میکرد؛ از آن جهت که چارچوبهای مميزی را به مؤلفان عرضه و سهولتی در روند کار بررسان ايجاد كند. آيا عجيب نيست وقتی امروز مُهر قرمز «غيرقابل انتشار» بر جلد اين کتاب خودنمايی میکند، در حالی که پيشتر (در سال 1381) مؤلف آن به عنوان پژوهشگر برگزيده در حوزهی کتاب شناخته و معرفی شده است!
مميزی ضرب المثلها آنچه مسلم است ضرب المثل يکی از پرکاربردترين شکلهای بيانی در نظام ارتباط زبانی مردم است. مردم با صميميت و راحتی، تمام مقاصد خود را در قالب ضرب المثلها و کنايات بيان میکنند. از آنجا که مردم در ارتباط با يکديگر چندان مقيد «ترتيب و آداب» نيستند، ضرب المثلها و تعابير در فرهنگ عامه هم چندان مؤدبانه نيست و البته که اين خصلت، طبيعت زبان عاميانه است که گفتهاند «بين الاحباب تسقط الاداب».
- نام کتاب: ضرب المثلهای فارسی مميز اول 65 مورد را برای حذف و اصلاح مشخص كرده که بررس بعدی تعدادی از آنها را وارد تشخيص نداده است. در ادامه نمونههايی از موارد مميزی ارائه میشود. بررس اول: «ميان هير و وير بيا زير ابرويم را بگير» «آب به آب شدن» «شب شراب نيرزد به بامداد خمار» «شراب مفت را قاضی هم میخورَد» بررس دوم: «اين امامزادهيیست که با هم ساختيم» «ياسين به گوش خر خواندن» «حرامزادهگی مايه نمیخواهد» «اول ما خلق الله او خراب است» (يعنی عقل او خراب است)
- نام کتاب: ضرب المثلهای مشهور ايران اين کتاب با چهل مورد مميزی روبهرو شده است. «از آن گناه که نفعی رسد به غير چه باک» بررس: عقيدهی ضد دينی و اعتقادی «با اين ريش میخواهی بروی تجريش» بررس: توهين به افراد دارای محاسن «شاه میبخشد و شيخ علیخان نمیبخشد» بررس: کاربرد مشکوک کلمهی شيخ «قر در کمر خشکيدن» بررس: ضرب المثل مبتذل «شيری که از پستان مادر خورده بودم از دماغام در آمد» بررس: کاربرد کلمهی پستان «خدا هم از موی سپيد شرم میکند» بررس: بيان کفر به خدا
- نام کتاب: کشکول ضرب المثل «تره به تخماش میره حسنی به باباش» بررس: عدم عفت کلام «شراب خوردن پنهان به از عبادت فاش» بررس: بهتر دانستن شراب از عبادت «دستات چو نمیرسد به بی بی، درياب کنيز مطبخی را» بررس: غير اخلاقی «زن سليطه شوهر مرد است» بررس: اهانت به زن «مست بودم اگر گهی خوردم، گه فراوان خورند مستانا» بررس: مستی
- نام کتاب: فرهنگ نوين گزيده مثلهای فارسی - جلد يک اين کتاب با 31 مورد مميزی روبهرو شده است که موارد زير از جمله مواردیست که مميز حذف آنها را خواستار شده است. «زن تا نزايد بیگانه است» «ملا شدن چه آسان آدم شدن چه مشکل» «پای خروسات را ببند همسايهات را هيز نخوان» «تنبان مرد که دو تا شد فکر زن نو میافتد» «پيش لوطی و معلق؟» «تا دختر نکند بوسبازی، پسر نکند دست درازی» «زن سليطه سگ بیقلاده است»
مميزی شعر بررسی محتوايی مميزی کتب شعری، توسط مميزان ساير حوزههای ادبی، پزشکی و غيره به يکسان صورت گرفته است. با اين تفاوت که در اين حوزه، بنا به ماهيت پيچيده و رمزآلود شعر و پيچيدهگیهای معنايی، مميزان قادر نبودهاند که در همهی موراد به راحتی حکم برانند، بلکه با نوعی فهم گنگ و گاه ناپخته و ناشيانه و در نتيجه به نحوی سليقهيیتر مميزی کردهاند. مميزان در اين حوزه نيز به حذف کلمه، مصرع و بيت تا کل يک قطعه شعر حکم دادهاند. بی آن که توجه داشته باشند که از يک بيت شعر نمیتوان به راحتی داستان و نثر، کلمهيی را حذف كرد يا تغيير داد و با حذف يک مصرع، ديگر شعر شعر نخواهد بود.
- نام کتاب: ديوان خيام پيشنهاد حذف چهارده رباعی از جمله رباعی زير: «ماييم و مطرب و اين کنج خراب جامی و دل و جامهی پر درد شراب فارغ از اميد رحمت و ترس عذاب آزاد ز خاک و باد و از آتش و آب»
- نام کتاب: ديوان مجد همگر حذف بالغ بر پنجاه بيت و رباعی و مصرع. حذف اين مصرع: «به لب رسيد مرا جان، در آرزوی لبات» حذف بيت: «پرويزوار تاج و سرت را به تيغ داد / آن بوسهها که از لب شيرين ربودهای»
- نام کتاب: کليات ميرزادهی عشقی: حذف عکس اديب برومند به دليل داشتن کراوات. حذف قطعه شعر «نارضايتی شاعر» که در سال 1333 قمری سروده شده است و ميرزاده از خلقت خويش شکوه کرده است و با اين بيت شروع میشود: «خلقت من در جهان يک وصلهی ناجور بود من که خود راضی به اين خلقت نبودم زور بود»
- نام کتاب: ديوان عندليب نادر حذف شش بيت به جهت آمدن نام قمرالملوک وزيری خوانندهی معروف و نيز شطرنج و پاسور. «در اين فضا بگرد هم به طرف جویبار او / سماع صوت راديو ز صفحهی قمر خوش است گفتم از وقت فراغت با چه سرگرمی ز بازی / گفت از شطرنج و ميل بر پاسور دارم»
- نام کتاب: گزيدهی اشعار اخوان ثالث حذف دو شعر که يکی از آنها قطعهی زير است: «تا می نبود لذت هستی نتوان يافت / تا گل نبود نيست نه عطری نه گلابی ور زن نبود، می ندهد لذت چندان / آماس کند عمر و تهی همچو حباب برخيز و بده نقل و ميم، بوسه و باده / در عالم امکان به ازين نيست خطابی»
- نام کتاب: ايمان بياوريم به آغاز فصل سرد حذف هفت جمله، نظير: «بچههای طبيعی میسازد» «صورتاش از صورت امام زمان هم روشنتر است» «چهقدر سينمای فردين خوب است»
- نام کتاب: آيدا: درخت و خنجر و خاطره حذف هفت مورد، نظير: «ای معشوقی که سرشار از زنانهگی هستی» «ای زنی که صبحانهی خورشيد در پيراهن توست» «مرگ را ديدهام من / خوشا آن دم که زنوار / با شادترين نياز تنام به آغوشاش کشم»
- نام کتاب: ديوان پژمان بختياری حذف 72 قطعه شعر و بيت و رباعی که اکثر آنها عاشقانه است، مثلا: «میزنم بوسه بر آن پای دلآويز اما / اين نياز است نه سر در قدم انداختن است»
- نام کتاب: سخن دل «چشمهايم را بستند، حنجرهام را صد پاره کردهاند، ... وحشت ايجاد کردند ... طناب دار جهل و خرافات بر گردنام آويختند» بررس: اشعار با مفهوم خطرناک «شنبه اعدام يک نفر ... پنجشنبه همهی طنابهای دار آويزان. جمعه ... تمامی شقايقها بر پای چوبهی دار.» بررس: شعر بحثانگيز و مسموم
- نام کتاب: سکسکههای مرد پلاستيکی حذف ابيات زير خواسته شده است و در نهايت غيرمجاز اعلام شده است: «منظومهيی در حال زاييدن بود / بوزينهيی که در پوچ لايتناهی میرقصيد / خميده و فرتوت» «مرد برفی حق داشت / زناش را تعارف کند / و گوزن را پرستش» «مثل قماربازی که همسرش را / جای ژتون روی ميز میگذارد / و میبازد در آخرين دست / تتمهی شرافت منحوساش را»
- نام کتاب: چهل سال شاعری «کز سر خواجهگی کون و مکان برخيزد» بررس خواستار اعرابگذاری کون و مکان شده است. «تا بشوی اوراق اگر همدرد مايی» بررس اظهار داشته است «بايد به «همدرس مايی» تغيير يابد»!
- نام کتاب: نشانیها «پردهی سنگين خانه را از بوی باروت و بيم پس میزنم / ... گريبان دخترانهی تو گلگون است / کبوتری سربريده در آغوش / به جانب امداد آدميان میدوی» بررس: شعر سرشار از کنايات سياسی
- نام کتاب: ديوان فردوسی کرمانی در مميزی بيت طير، مميز عنوان کرده «اشاره به عرق خوردن و حق گفتن»، در حالی که مضمون بيت دلالتی ديگر دارد: «گفت با من ای جوان کم گو ز حق / با دهانی که دهد بوی عرق» در قطعهيی ديگر هم که شاعر داستانی را نقل میکند، بيت زير به عنوان «اذيت و آزار حيوانات» تلقی شده است: «آن توانگر همچنان فرياد میزد بی امان / هر دو پا را چون چکش میزد به اسب بی زبان»
ادامه دارد ...
|
|
