بازگشت به صفحه‌ی اول

بايگانی و خاطره‌های يك سال

از تزوير مقدر تا ...

سعيد اصلاحی

تزوير مقدر

گرچه برای اکثر ما ایرانیان «زلزله» واژه‌ای دهشت‌ناک است که برای رهایی از اضطراب ناشی از احتمال وقوع یا عواقب بعد از وقوع آن همواره راه گریز و مأمن مطمئنی جسته‌ایم، اما واکنش دفاعی ما برای مواجهه با آن بیش‌تر محدود به رفتارهایی روان‌نژندانه جهت دفع اضطراب‌های ناشی از غافل‌گیری و مصیبت بعد از آن بوده است. با پناه بردن به انگاره‌هایی «تقدیرگرایانه»، اقدام به تآمل و تأمین بیش‌تر را وانهاده و متعاقب سوگواری‌هایی چند، باز هم میهمان‌دار فراموش‌خانه‌هایی سست و لرزان شده‌ایم که با هر تلنگر مجدد ما را پذیرای تلی از آوار حقایق انکار شده و نفیر اهمال‌کاری‌هایی اضطرار شده کرده و شیونی منقطع و هیمنه‌ای* مستمر را حاکم بر فضای رعب‌انگیز مخروبه‌های ذهن بیمارمان کرده است.

به راستی، پس از زلزله‌ی بم و زلزله‌های ویران‌گر پیش‌تر، آن همه اظهار نظرها و افشاگری‌ها، آن همه بخش‌نامه‌ها و باید نبایدها که اندک باقی‌مانده‌ی صبوری‌مان در پس هر قصه‌ی پـُر غصه را مشوش و افسرده‌تر می‌کردند، پی‌آیند کدام احساس وظیفه‌ی ناگهانی و نشانه‌ی کدام تلاش پیش‌گیرانه برای جلوگیری از غافل‌گیری مجدد افکار عمومی بودند که اکنون در چرخه‌ی مکرر جهالت نابه‌کارشان به کنج خفا رفته و مشغول وردخوانی مزورانه در فراموش‌خانه‌های هنوز ویران نشده از «بلای آسمانی»‌اند؟

علم و ایمنی

 علم «مهندسی زلزله» در ابتدای قرن بیستم زاده شد و در انتهای آن نیز به کمال رسید. در دو دهه‌ی پایانی این قرن تلاش بی‌وقفه‌ی کارشناسان معطوف به ایجاد بنیانی قوی برای طراحی‌های علمی مرتبط با زلزله شد که اینک در حال به بار نشستن و ورود به عصر جدیدی‌ست، اما به‌رغم زلزله‌خیز بودن ایران، مراکز علمی ما نقش بسیار اندکی در تولید و تبیین علم لرزه‌شناسی داشته‌اند و اکثر مردم نیز درباره‌ی زلزله از اطلاعات عمومی اندکی برخوردارند، گرچه می‌دانند از وقوع آن مصون نیستند.

و اما منشاء زلزله:**
«حرکت‌های زمین‌ساختی صفحه‌ای» عنوان نظریه‌ای‌ست که بیش‌ترین مقبولیت را در میان نظریه‌های تبیین‌کننده‌ی منشاء زلزله دارد. بر اساس این نظریه، پوسته‌ی زمین از صفحات متعدد و متحرکی تشکیل شده که حرکت آن‌ها زلزله ایجاد می‌کند. به این صورت که صفحه‌ی سخت کره بر صفحه‌ای مذاب (لایه‌ی خمیری شکل و نرم) قرار گرفته و دائم در حال لغزیدن است. از طرفی این پوسته‌ی سخت از مناطق مختلفی تشکیل شده که عبارت‌اند از: پشته‌های اقیانوسی، جزایر آتش‌فشانی، گسل‌های تغییر شکل دهنده و گودال‌های فرو رونده که فعل و انفعالات زمین‌ساختی این مناطق، زلزله ایجاد می‌کند. برای مثال، جریان مواد مذاب از میان آتش‌فشان‌ها و پشته‌های اقیانوسی به سمت بالا آمده، صفحات سنگی ایجاد کرده و موجب گسترش افقی صفحات سخت می‌شود، این نیرو با ایجاد حرکت در صفحات هم‌جوار قاره‌ای در نقاط تماس آن‌ها از طریق لغزش در گسل‌های انتقالی، زلزله پديد می‌آورد.

جهل و شایعه

پارسال هنگام وقوع زمین‌لرزه‌ی بم، مرتب در میان مردم شایعه‌ای تکرار می‌شد که: علت زمین‌لرزه‌ی بم  آزمایش هسته‌ای جمهوری اسلامی بوده است.
و كمی تأمل:‌ چنین ارتباطی بعید است، زیرا امواج حاصل از انفجار با امواج زلزله‌ی طبیعی تفاوت دارند و زمین‌لرزه‌ای که ناشی از انفجار هسته‌ای باشد، مسلما «پیش‌لرزه» ندارد، حال آن که زلزله‌ی بم پیش‌لرزه‌های متعددی داشت.

* - هیمنه: آمین گفتن

** - با استفاده از فصل نخست کتاب «مهندسی زلزله، مبانی و کاربرد»، حسن مقدم، نشر فراهنگ، 1381

é