سال سوم، شماره سيزده شهريور 1384	دوهفته‌نامه‌ی فرهنگی

وان‌چه خود داشت ز بيگانه تمنا می‌کرد / حافظ

يا

آب حيوان چون به تاريکی در است

جام جم در دست جان خواهم نهاد / عطار

اما در داستان بيژن و منيژه، فردوسی از جام گيتی‌نمای کی‌خسرو ياد می‌کند:

پس آن جام در کف نهاد و بديد

درو هفت کشور همی‌بنگريد

ز کار و نشان سپهر بلند

همه کرد پيدا چه و چون و چند

اين جام در عرفان به آينه‌ی دل عارفان و عاشقان بدل می‌شود. با جام جم است که می معرفت و عشق به عرفان سرريز شده و خرابات يا خورآباد را که مرکز سيمرغ و خورشيد و جم است به جایِ ويران کردن و خراب کردن ديوارهای کينه و آز بدل می‌سازد. خرابات مغان، همان نيايش‌گاه و دبستان عرفان کهن ايرانی‌ست که تا زمان صفويان پاس‌دار فرهنگ کهن ايرانی بوده است و پير مغان همان استاد و راه‌نما و خرد تاب‌ناک ايرانی است:

در خرابات مغان نور خدا می‌بينم

وه چه نوری ز کجا می‌بينم

با کی‌خسرو زمانه‌ی حماسه نيز پايان می‌گيرد و تاريخ می‌آغازد. کی‌خسرو آخرين نماينده‌ی دانش پهلوانی و نخستين نماينده‌ی دانش خسروانی‌ست.

دانش پهلوانی، يزدانی و خسروانی کهن‌ترين اندوخته‌ی عرفان ايرانی‌ست و همه‌ی بنيادهای زيبا و انسانی اين آيين در آن زمان‌ها و در اين سرزمين شکل گرفته است. اين دانش يک دست‌گاه کامل جهان‌بينی داشته است و فلسفه‌ی ژرف و جهانی را نماينده‌گی می‌کرده که سهروردی و ديگر فلاسفه از آن برداشت‌ها کرده و تلاش كردند تا آن را از نو زنده سازند و از اين کار خود نيز ياد کرده‌اند، اما به سبب شرايط روزگار، نام کتاب‌ها و نويسنده‌گان آن را نياورده‌اند.

در پايان داستان، کی‌خسرو به هم‌راه بسياری از پهلوانان ايرانی، چون توس و بيژن و فريبرز و گيو در ميان امواج برف ناپديد می‌شوند و آن گاه لهراسب و گشتاسب و اسفنديار می‌آيند تا دين بگسترند و شاهی خويش بنا نهند و خاندان رستم را نابود کنند.

داستان پهلوانی در ايران با زايش شگفت زال می‌آغازد و با پيوستن گروهی از پهلوانان و کی‌خسرو به صف جاودانه‌گان پايان می‌گيرد و تنها رستم می‌ماند تا اين نبرد را به پايان رساند و در چاه نابرادر از پای درآيد و تومار پهلوانی در هم پيچيده شود.

داستان پيروزی گشتاسب و زرتشت بر خاندان رستم و آيين کهن ايران، سرگذشت از ميان برداشتن حکومت‌های خودمختار دودمانی پهلوانان به وسيله‌ی حکومت تمرکزطلب و دينی جديد است.

داستان کی‌خسرو، فرجام از پای درآمدن دست‌گاه پهلوانی (خرد، داد، عشق) در برابر توفان سهم‌ناک دست‌گاه «دين-شاهی»‌ست.

برابر نهاد تاريخی آن، نابودی شگفت دودمان پهلوانان اشکانی در برابر کودتای دين-شاهی ساسانی‌ست. پس از کی‌خسرو و پيش از پايان کار رستم اما، با دو پهلوان سترگ ديگر روبه‌رو هستيم. دو پهلوان از يک خانواده، اما از سرشتی گوناگون: زرير و اسفنديار

پس از کی‌خسرو، لهراسب بر تخت می‌نشيند. لهراسب دو فرزند دارد: زرير و گشتاسب. زرير دلاور و خردمند است و گشتاسب قدرت‌طلب. حکومت به گشتاسب می‌رسد و او را نيز فرزندی است که نماد پهلوانی قدرت‌طلب است.

در اين زمان دين نو يا آيين زرتشت پيدا می‌شود و گشتاسب بر سر آن است تا دين و شاهی را به هم بياميزد و گسترش دهد و بنيان آيين‌های کهن را بر کند. بازوی او زرير است و اسفنديار. زرير خردمند در نبرد با چينيان کشته می‌شود. اسفنديار قدرت‌طلب اما به دست رستم از پای درمی‌آيد و رستم جان و خاندان خويش بر سر اين کار می‌نهد، اما دست به بند اسفنديار و گردن به دين نو نمی‌نهد.

پهلوانی اما، در تاريخ اين سرزمين يک فرهنگ است و در درازای تاريخ می‌ماند و می‌ايستد: به شکل جنبش‌های عياری، سرانجام ايران را از زير يوغ تازيان نجات می‌بخشد، به شکل جنبش‌های پهلوانی و سربه‌داری، ايران را از چنگال مغولان و تيمور می‌رهاند.

پهلوانان تورانی چون پيران ويسه و افراسياب و ديگران نيز در ديد فردوسی يک سره سياه نيستند و دارای ويژه‌گی‌های برجسته‌ای هستند. من به آن‌ها نپرداختم زيرا بر آن بودم تا برجسته‌ترين نمونه‌های پهلوانی در ايران‌زمين را نشان دهم و آن هم نه زنده‌گی و رزم‌ها و بزم‌های آنان را، بلکه منش و دانش پهلوانی را پی گرفته‌ام.

پهلوانی، يک دانش، گونه‌ای منش و کنش و روش برای زنده‌گانی‌ست. پهلوانی نه تنها در عرصه‌ی کارزار بلکه در زندگانی و عشق و حکومت، روشی برای سرفرازی و به‌زيستی‌ست. پهلوانی بر بنيان خرد، داد، مهر، پيمان، آشتی، مدارا، هم‌پرسی پی افکنده شده است.

منش‌ها و روش‌های پهلوانی را پاس داريم!

پهلوان ميدان عشق و زندگی باشيم!

 

اين سخن ادامه دارد ...